محمد يوسف حريرى
146
فرهنگ اصطلاحات قرآنى ( فارسى )
حدود سال 65 هجرى در دمشق ) يكى از بزرگان اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله است كه پس از واقعهء احد يا خندق اسلام آورد . او از بازرگانان ثروتمند و با رومىها و شامىها در ارتباط بود و نامهء دعوت حضرت را براى قيصر ( هرقل ) پادشاه روم ( بسال 6 يا 7 هجرى ) ببرد . دحيه به حسن صورت مشهور بود و به نقلى جبرئيل به صورت وى ظاهر شد ( ناسخ التواريخ ، خلفا ، ج 3 ، ص 240 ، حضرت رسول ، ج 2 ، ص 232 - تاريخ قرآن ، ص 63 - و . . . ) اين روايت كه پيامبر اسلام جبرئيل را يك بار در قيافهء دحيهء كلبى مشاهده و اخذ پيام الهى كرد منتسب به ائمهء معصومين ( عليهم السلام ) نمىباشد ( روزنامه اطلاعات - 22 / 10 / 1361 - ص 7 ) دخان نام سورهاى است در قرآن مجيد - سورهء دخان در باغ لاله رويد و در شورهزار خس وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً . زمين پاك نيكو ، گياهش باذن خدا نيكو برآيد و زمين خشن ناپاك بيرون نياورد جز گياه اندك و كم ثمر . ( اعراف - 58 ) - از تمثيلات قرآنى است . تمثيلى است براى انسان پاك و شايسته و مؤمن كه به حق بگرود و در آيات او تعقل كند و انسان ناپاك و آلوده و كافر كه كه در خود فرو رفته و نداى حق را نشنود . ( تشبيهات و تمثيلات قرآن - ص 147 ) درك الاسفل ( د ر ك ل ا ف ) إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ( نساء - 145 ) درك پايينتر . ( پستترين جايگاه جهنم ) . گويند دوزخ را هفت درك است زير يكديگر و هر دركى را اهل آن درك بدان در شود و اين مراتب ( كه مأخوذ از آيات قرآن است ) به ترتيب از اين قرارند : پائينتر از همه جهنم است و بر بالاى آن لظى و بالاى آن حطمه و بالاى آن سقر و بالاى آن جحيم و بالاى آن سعير ( و به نقلى ديگر بعد از حطمه ، سعير و سقر و جحيم است ) و بالاى آن هاويه . و بعضى گفتهاند پايينتر از همه هاويه است و بالاى همه جهنم است . ( حق اليقين ، ص 495 - فرهنگ معارف اسلامى ذيل دركات ) درماندهتر از مگس يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ . اى مردم ، مثلى زده مىشود گوش بدان فرا داريد آن كسان كه سوى خدا مىخوانيد هرگز مگسى خلق نكنند و گرچه در اين باب همكارى كنند و اگر مگس چيزى از آنها بربايد باز گرفتن از آنها نتوانند ، طالب و مطلوب ناتوانند . ( حج - 73 ) - از تمثيلات قرآنى است . ناتوانى و زبونى مشركان و ضعف و عجز بتها و معبودانى كه مىپرستند در تمثيل اينگونه تصوير شده است كه خدايان آنها اگر همه باهم اجتماع كرده بخواهند يك پشه كه از ضعيفترين حيوانات است بيافرينند به هيچوجه قادر نيستند و عاجز و درمانده چه رسد خلقت آسمانها و جهان آفرينش با آن همه عظمت و بزرگى . ( تشبهات و تمثيلات قرآن - ص 112 ) 1 . دعا - سورهء دعا